طریقت و قدرت ( نسبت اندیشه های عرفانی و حکومت در عصر عطار ) |خیام نامه|خیام نامه

شاپ رام www.shoprom.ir

فروغ خراشادی

از ۵ روز ثبت شده در تقویم فرهنگی ایران،  دو روز ملی  متعلق به نیشابور است؛ یکی از این دو روز ، در بزرگداشت مرد اهل دردی ست که  گرچه پیشه اش عطاری بود اما بر طریق عرفان گام بر می داشت و به شیوه ی شاعران، ساز عاشقی کوک می کرد.

نام و نشان عطار از مرزها بسی فراتر رفته است ولی شناخت ما از وی، آثارش، شیوه ی زیست و زندگانی و تاثیرش بر فرهنگ عصر خویش و جامعه ی امروز، بس اندک و گاه ناچیز است.

اینک که در هر کوی و برزنی، یاد و نام شیخ فریدالدین زنده شده است، خیام نامه هم  بر آن است که  در گفتگویی با شناسندگان و دوست داران طریق معرفت ، دمی همراه و همدم شود ، حاصل گفتگویی است که چکیده اش، فرا روی شماست .

رویکرد ما در این میزگرد، مطالعه ی سیر تاریخی تصوف از آغاز شکل گیری تا رسیدن به اوج قدرت در قالب یک حکومت مستقل است ؛ آن جا که با تغییر مذهب، پای صوفیه از رهگذر حکومت اسماعیلیان به سیاست باز می شود و با حکومت صفویه به اوج می رسد. برآنیم تا نسبت میان شریعت، طریقت و قدرت و ارتباطش با عرفان و عطار را بکاویم و دریابیم از تلاقی این سه مقوله، تاریخ کشور چگونه در مسیر متفاوتی قرار گرفته است؟!

نیشابور و تصوف در عصر عطار

گفتگو در میزگرد را با دکتر هادی بکاییان, پژوهشگر تاریخ، مترجم و مدرس دانشگاه، آغاز می کنیم: آقای دکتر درباره ی تصوف و روزگار صوفیان که زمینه ی عرفان عصر عطار را پی ریزی کرد، بگویید تا دریابیم عرفانی که او در آثارش مطرح می کند، حاصل چه دوره ای ست؟

تصوف از قرون دوم و سوم هجری، کم کم در نیشابور در حال شکل گیری بوده و پس از حمله ی مغول به اوج رسیده است. تصوف در خراسان تا حمله ی مغولان، هیچگاه معاند و مخالف حکومت وقت نبوده به ویژه در عصر سلجوقی، با گرایشی که خواجه نظام الملک به صوفیه داشته وافزایش شمار خانقاه ها را نیزشاهدیم، از حمایت حکومت هم برخوردار بوده است. بر اساس کتاب السیاق عبدالغافر فارسی، سی درصد از جمعیت ۵هزار نفره ی فقها، محدثان و متشرعان، در همین دوره، آشکارا عنوان صوفی دارند.

اگر بپرسیم که تصوف آن دوره با امروز تفاوت و شباهت هایی داشته است، باید بگویم اگر چه دو گرایش حنفی و شافعی، جمعیت غالب آن عصر بوده اند، اما حنفیان به سراغ تصوف نرفتند و صوفی گری را شافعی مذهبان گسترش دادند که طبقه ی ثروتمند و بازرگان نیشابور را هم شامل می شدند. پس این ثروت موجب می شد که حکومت به آن ها توجه ویژه ای داشته باشد و آنان در مناسبات سیاسی حکومتی، نقش داشته باشند. اما رشد تصوف، هم پای افول عقل گرایی در ایران رخ داد. صوفیان اگر چه به واسطه ی ثروت مورد توجه قدرت بودند اما خودشان در تحولات اجتماعی- سیاسی کشور نقش نداشتند تا آن که پس از تیمور، تصوف به سمت تشیع پیش رفت و صوفیان گرایش های سیاسی پیدا کردند و به عنوان نماد این تحول خواهی و گرایش های سیاسی در نیشابور، می توان از عزالدین سوقندی نام برد.

گفته های شما به این معناست که مذهب، مشی طریقت را مشخص کرده است؟

ترکیب عرفان، تصوف و تشیع، زمینه ساز انقلاب در آن دوره بود. همین مساله را در قدرت گرفتن و به حکومت رسیدن اسماعیلیان کهدر بنیادهای تفکرشان مایه هایی از بینش صوفیانه و گرایش عرفانی داشتند, می بینیم.

با این مقدمه از پیشینه ی تصوف، به سراغ عصر عطار برویم؛ فضای اجتماعی- سیاسی آن دوره چگونه بوده است؟

عصر عطار بین دوره ی سلجوقیان و زمانه ی خوارزمشاهیان بود. ضعف سیاسی-فرهنگی و اجتماعی نیشابور، در آستانه ی حمله ی مغول و خشکسالی، ازخصوصیات آن دوره است. به هم ریختگی و آشفتگی اجتماعی بیداد می کرده و همه ی این مسائل در کنار سیر آفاق و انفس خود عارف، زمینه ی ظهور و بروز نبوغ آمیزش را فراهم کرده است.

آیا قدرت و دستگاه حاکمه با عارفان مشکل داشته است؟

قدرت با عرفان نظری کاری نداشته، مشکل هنگامی پدیدار می شده که پای عرفان عملی در میان بوده است.

از سویی عارفانی چون عطار و مولانا در زمان حیاتشان دست به فرقه سازی نزدند؛ آنان کار فرهنگی می کردند. بنابراین حکومت با عارفان کاری نداشته است چرا که نسبت به اصلاحات فرهنگی و بنیادین عارفان جهل داشته است. ما شاهدیم که امامان شیعه هم با توجه به شرایط روزگار، قیام های فرهنگی سامان دهی می کردند و حاکمیت فرصت قیام مسلحانه را از آن ها گرفته بود تا آن جا که امامان پنجم و ششم با قیام مختار هم موافق نبودند.

با کدام اثر عطار بیش تر ارتباط گرفتید و آن اثر چه مشخصه ای دارد؟

منطق الطیر. عطار با زبان تمثیلی و سمبلیک در شرایطی سخن می گوید که به نظر می رسد جامعه آشفته و دچار اختلافات سیاسی، مذهبی و اجتماعی ست؛ هر شاخه ی مذهبی مدعی حکومت است و نه مردمان کلامش را فهم می کنند، نه از جور حاکمان در امان است پس به گونه ای رمزآلود سخن می گوید تا میراثش ماندگار شود.

اتحاد میان عارف و همه ی اجزای هستی

در ادامه ی گفتگو، با علیرضا خطیب زاده، عرفان پژوه و نویسنده، در باب تباین نگرش عارفانه و صوفیانه و نسبت آن با عطار می حرف می زنیم.

عرفان، گام نهادن در مسیر شناخت است؛ هر عارفی، صوفی ست اما هر صوفی، عارف نیست. ممکن است صوفیان با ارکان قدرت در ارتباط باشند اما قدرت در ذهن عارف از بین می رود.

آرامشی که در عارف است، از بی تفاوتی نیست، بلکه از کل نگری او به جریان هستی سرچشمه می گیرد؛ برای آن که به موضوع اشراف پیدا کنیم، نیاز است احساساتمان را نسبت به آن حذف کنیم و تعقل را جایگزین کنیم. او می افزاید: عارف بین خود و جامعه، تفاوتی نمی بیند؛ به دلیل وحدت نگرش، اتحاد بین عارف و تمام اجزای هستی ایجاد شده است. بنابراین، عطار وارد معادلات قدرت نمی شود؛ نه بیانیه می دهد و نه سر فرود می آورد همان گونه که قبیله سازی هم نکرده است.

اما وقتی از صوفیه حرف می زنیم، پای فرقه های متفاوت به میان می آید. این فرقه گرایی، تعصب خودآگاه و ناخودآگاه می آورد در حالی که عارف ورای این قیل و قال هاست.

یعنی مصلحت اندیشی در ارتباط با جامعه از سویی و حکومت و قدرت از دیگر سو، در اندیشه و عمل عطار نبوده است؟

عرفا مصلحت اندیش نیستند؛ چنان که عطار می گوید:

 ترس مویی نیست اندر پیش عشق …

اگر رمز آلود بودن و رمز آمیزی آثار عطار را معیار بگیریم، نه از سر ترس، نه از روی مصالحه یا مصلحت اندیشی که به دلیل ماندگار شدن سخن است. توازن درونی، توازن زبانی می آورد که اتفاقا ناخودآگاه است. از سویی چون انسان راز آلود است، سخن راز آلود می گوید و آن را بیشتر می پسندد و ماندگارتر می یابد.

ارتباط عطار عارف با فقهای زمانش چگونه بوده است؟

خطیب زاده معتقد است درگیری او با متشرعین و فقیهان بیش تر بوده است، در طول تاریخ و در خصوص دیگر عارفان بزرگ همواره این گونه بوده است. عطار جزو نخستین عارفانی ست که پا در وادی شعر می نهند؛ او عارف شاعر است نه شاعری که به عرفان روی آورده باشد. توجه به این نکته از آن جهت مهم است که او شعر را محملی برای بیان اندیشه اش می داند نه آن که به خاطر شعر گویی، اندیشه اش را در لفافه بپیچد.

خطیب زاده در پایان گفتگویش با خیام نامه، به نگرش انسان محورانه ی عطار هم اشاره ای می کند و می گوید: در تفکر اومانیستی عطار، محور انسان است و مرکزخدا؛ جهان و هستی نزد او بدون انسان، جایگاهی ندارد و همین فصل تفکر اومانیستی او از غربیان است که خدا را حذف کره اند.

از میان آثار عطار، یکی را برگزیند و بیتی از آن بخواند.

او نیز منطق الطیر را انتخاب می کند و می گوید:

گفت ما را هفت وادی در ره است    چون گذشتی، هفت وادی درگه است

عرفان و نگاه ساختارشکن

و اما دکتر علی اکبر رضا دوست، ادیب، مدرس دانشگاه و عرفان پژوه، سخنانش را با این جمله آغاز می کند که: عرفان نسخه ی تلطیف شده ی دین است و از این رو،عارفان ساختارشکن اند. او در ادامه ضمن اشاره به تاثیر پذیری عطار از سنت نو افلاطونی، بر دو قطبی خدا – انسان تاکید می کند و می گوید: محور سخن عطار، در چرخه ای دو سویه است؛ قوس نزول که از خدا به سوی انسان می آید و قوس صعود یا عروج که از انسان به سوی اوست. در واقع عطار بیان می کند برای خداشناسی، خود را بشناس.

در عرفان اسلامی، تاکید بر خودشناسی ست چنانکه خود عطار در مصیبت نامه، مصیبت دنیای معاصر( دنیا در لحظه ی حال) را این می داند که انسان ها در طلب هر چیز، بیرون از وجود خویشند. عطار به ما می گوید: از خود بطلب!

وی  در ادامه ی سخنانش درباره ی تاثیر پذیری نوابغ از شرایط زمان شان می گوید: خواص و نوابغ، بیش از آن چه از محیط اثر بپذیرند، از اندیشه خود تاثیر می گیرند و پیش از آن که از جامعه اثر گرفته باشند، بر اجتماع خویش تاثیر می گذارند.

ای برادر تو “همان” اندیشه ای…

او داستانی از مصیبت نامه نقل می کند که شخصیت اول آن، ” سالک فکرت” است. وی برای حل مسائل و مصائب اش، سراغ تک تک افراد می رود. از جماد و نبات می آغازد، تا مرشد و مولا و در نهایت تا محضر کتاب و قلم پیش می رود و طرح سوال می کند.

اما از هیچ یک، پاسخی نمی یابد تا آن که به درون می نگرد و از دل و جانش پاسخ می گیرد.

رضادوست در پایان گفته هایش تاکید می کند که به خود پرداختن و از خود به معنا رسیدن نزد عطار، چنان است که او می گوید:

بر دل عطار روشن گشت همچون آفتــاب

کآسمان نیلگون، فیروزه ای از کان توست

دیگر مطالب سایت

به اشتراک بگذارید:

شاپ رام www.shoprom.ir
خبرگزاری خراسان رضوی و جنوبی
منبع

ممکن است به این موارد نیز علاقه مند باشید:

0 دیدگاه در “طریقت و قدرت ( نسبت اندیشه های عرفانی و حکومت در عصر عطار ) |خیام نامه|خیام نامه”

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نه + هشت =

ما را دنبال کنید..

گاه‌شمار تاریخ خورشیدی

آخرین دیدگاه‌ها

    بایگانی تاریخ خورشیدی

    موضوعات

    مشترک خبرنامه شوید

    برای دریافت آخرین مطالب سایت در ایمیل خود عضو خبرنامه شوید

    تازه ترین نظرات